https://www.academia.edu/30176213/Orta_Çağ_Türk_Tarihinin_Kaynakları_Eray_TURAN

ORTA ÇAĞ TÜRK TARİHİNİN KAYNAKLARI Eray TURAN  Özet Bu çalışma Orta Çağ Türk Tarihi’nin ana kaynakları üzerine yapılmış genel bir bibliyografya mahiyetindedir. Öncelikli olarak İslam öncesi döneme ait birinci elden kaynaklara ve diğer kaynaklara kısaca değinilmiş olup, sonraki bölümlerde Orta Çağ Türk-İslam Tarihi’nin birinci elden ve diğer kaynakları derlenmiştir. Derleme yapılırken daha çok Müslüman-Türk orijinli kaynaklar zikredilmiştir. Anahtar Kelimeler: Orta Çağ, Türk Tarihi, İslam Öncesi, Türk-İslam, Kaynaklar. Abstract This study is a general bibliography on the main sources of Medieval Turkish History. The primary sources and other sources of the pre-Islamic turnover are briefly mentioned, and the first and other sources of the Medieval Turkish-Islamic History have been compiled in the following chapters. When compiled, more Muslim-Turk originated sources are mentioned. Key Words: Medieval, Turkish History, Pre-Islamic, Turk-Islam, Resources.  Bu çalışma Tarih Kaynakları Okuma ve Anlama dersinde proje olarak sunulmuştur. Umumi bir çalışma olması sebebiyle de bu alanda çalışan araştırmacılara yardımcı olabileceği düşünülmüştür.  Eray Turan, Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Öğrencisi, Amasya, 2016. 1

  1. GİRİŞ Orta Çağ, genel kabul itibariyle IV.-XV. yüzyıllar arasındaki zaman dilimini kapsayan Batı tasnifi bir dönemleme olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte Orta Çağ, zaman-mekân olarak geniş bir yer tutan kadim Türk Tarihi’ni sınıflandırmada İlk Müslüman Türk Devletleri ile başlatılır. İslam öncesi Türk Tarihi buna dâhil edilirse Genel Türk Tarihi olarak isimlendirilir. Hâlbuki Batı’nın Orta Çağ dönemlemesine İslam Öncesi Türk Tarihi de girmektedir. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Batı’nın üstünlük iddiaları ve millî anlayışın inşasından dolayı, resmi tarih çalışmalarında Osmanlı İmparatorluğu’ndan önceki dönemlere ağırlık verilmiştir. Böylece cumhuriyetin ilk kuşak tarihçileri, klasik Osmanlı tarihçiliğinden farklı olarak, modern anlamda tarih çalışmalarına başlamıştır. Netice de Orta Çağ Türk Tarihi’ne ait birçok akademik eser yayınlanmıştır. Tarih biliminin kanunlarının Batı’da ortaya çıkıp gelişmesine rağmen cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren geçen zamanda, Türk tarihçilerinin sayesinde durum değişmiş ve neticede Türk Tarihi hakkında yerli-yabancı birçok objektif eser ortaya çıkmıştır. Yine bahsi geçen çağ tasnifinin tarihimiz ile uyumsuzluğu ciddi bir şekilde sorgulanmaya başlamıştır. Edebî eserler, menkıbeler, münşeat mecmuaları, seyahatnameler, tezkiler, vakfıyeler, vekâyinameler, Türk-İslam Tarihi açısından vazgeçilmez kaynaklardır. Orta Çağ Türk Tarihi ile ilgili birinci el kaynakların daha çok Arapça ve Farsça dillerinde olmaları sebebiyle tarihçilerin yükü bir miktar daha artmaktadır. Bu sebeple günümüzde bahsi geçen alana yönelik çalışmaların sayısında düşüş olduğu gözlemlenmiştir. Ancak Fuad Köprülü’nün "tarih orta zamanla başlar" sözü ile Orta Çağ’a yaptığı vurgunun yanı sıra Türklerin Dünya Tarihi’ndeki rollerinin giderek arttığı bir evreye de orta zamanda girilmiştir. Yine günümüz milletlerinin şifreleri her ne kadar Batı tasnifi olsa da Orta Çağ’da oluşmaya başlamıştır. Tüm bunlar göz önüne alınırsa Orta Çağ Türk Tarihi özendirilmesi gereken bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. 2
  2. İSLAM ÖNCESİ TÜRK TARİHİ KAYNAKLARI a. Çin Hanedanlık Kayıtları, 235 Cilt. Kayıtların Türkler ile alakalı kısımları için; EBERHARD, Wolfram, Çin’in Şimal Komşuları, Çev. Nimet Uluğtuğ, TTK Yayınları, Ankara, 1996. TAŞAĞIL, Ahmet, Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul, 2016. b. Göktürk Kitabeleri. Kitabelerin ilk neşri için; RADLOFF, Friedrich W., Die Alttürkschen Inschriften der Mongolei, St. Petersburg, 1895. Kitabeler ile alakalı yapılmış son derece sağlıklı diğer bir çalışma; ERGİN, Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, 47. Baskı, İstanbul, 2012. c. Göktürk Kitabeleri, Ongin Yazıtı, Ihe hüşötü (Köl İç Çor) , İki Uygur Yazıtı için; ORKUN, Hüseyin Namık, Eski Türk Yazıtları, TTK Yayınları, 3. Baskı, Ankara, 1994. d. Bugut Yazıtı. En iyi neşri; KLYAŞTORNIY S.G. – LIVŞIÇ V.A., "The Sogdian Inscription of Bugut Revised", Acta Orientalia,1972, 26/1. e. Aru-Han Yazıtı. Neşri; TRYJARSKİ, Edward, "L’Inscription Turque runiforme d’Arkhannen, en Mongolie ", Ural- Altaische Jahrbücher, vol. 36. f. Şine Usu (Yeni Su) Yazıtı. GÖMEÇ, Saadettin, Şine-Usu Yazıtında Geçen Bazı Yer Adları, Bilge Yayınları, Ankara,

g. Bizans Kronikleri. h. Destanlar. Bu tip kaynaklar daha çok sözlü geleneğe sadık kalınarak abartılı bir şekilde aktarılmış olup daha sonra yazıya geçirilmiştir. Araştırmacının destanları Türk milletine ait zihniyet, yaşayış biçimi vb. konularda yardımcı kaynak olarak kullanılması daha sağlıklı sonuçlar elde etmesine imkân tanıyacaktır. Türklere ait destanlar arasında Alp Er Tunga, Dede Korkut Hikâyeleri, Manas, Oğuz Kağan, Şu, Ergenekon ve Bozkurt örnek verilebilir. 3 Bu çalışmada alan gereği daha çok Orta Çağ Türk-İslam dönemine ait kaynaklar verileceğinden, İslam öncesi dönem sınırlı tutulmuştur. Saadettin Gömeç Hoca’nın bu konu ile alakalı açık ve sade bir dille yazdığı çalışması mevcuttur.1 i. Diğer Kaynaklar